Sligaziun

Purtrets pussibels per las singulas strofas: 

1. strofa: randulinas, gnieu suot il tet, tschirescher

2. strofa: craps, aual, val

3. strofa: sulai, cuttüra

4. strofa: ün cuc chi chanta immez il verd

5. strofa: ün uman trist ed ün oter uman chi ria

6. strofa: umans cuntaints, inviern cun blera naiv

Erklärung

Ils students taidlan e legian al listess mumaint la chanzun. Els fan lura ün purtret per mincha vers. Quai pon esser ün utschè, ün aual, ün sulai o eir üna part da quai chi vain descrit.

Sligaziun

Info grafica: per plascher integrar il legn da plaids cul plaid da sligiaziun 

CUNTANTEZZA

Erklärung

Ils students fan l’ingiavinera da pleds cruschats e prouvan da chattar il pled da soluziun chi exprima ün sentimaint positiv cha la prümavaira, tematisada illa chanzun, procura als umans.

Sligaziun

Soluziun pussibla per l'ultima dumonda:

In vallader daja fich bleras poesias e chanzuns chi tematiseschan la natüra. Ellas dechantan las quatter stagiuns, il resvagl e la bellezza da la natüra, expriman la prümavaira, l'utuon e l'inviern sco eir la cuntrada engiadinaisa. Exaimpels per quai sun – sper la poesia 'Prümavaira' da Peider Lansel, cumpuonüda dad Armon Cantieni – las poesias 'Ün di da prümavaira' (Luisa Famos), 'Muntognas' (Andri Peer), 'La föglia crouda' (Tista Murk), las chanzuns popularas 'Il gran es fat aint', 'Plouva, plouva plövgia', 'La föglia', 'Naiv da Mai' e chanzunettas per scoulinas ('Inviern', ...) o chanzuns per cor masdà ('Splers', ...). 

Eir in otras linguas daja blers classikers, ingio cha la natüra sta i'l center, per exaimpel: Fields of gold (Sting), Earth song (Michael Jackson), Here comes the sun (The Beatles), Let it rain (Eric Clapton), Über den Wolken (Reinhard Mey), Der Mond ist aufgegangen (Matthias Claudius), Le temps des fleurs (Dalida), La montanara (Toni Ortelli), O sole mio (Eduardo Di Capua) ...

Sligaziun

verer: las randulinas, il gnieu sü suot il tet, il tschirescher cun sias manzinas, las albas fluors, la cuttüra, il cuc, il sulai

sentir: il sul inviern, il chod sulai sülla pel, la nouva vita, led e tristezza, ils s-chürs pissers, plaschair e charezza, il cour liger, giodair il mumaint

dudir: las randulinas, l'aual, l'eco, il chant/clom dal cuc profet

savurar: differentas odurs da prümavaira (parfüms da fluors, erbas e müs-chels, da la terra ümida chi sdaisda dal sön d'inviern, ...)

insajar: -

Erklärung

Expressiuns pel sen 'insajar/sentir il gust' nu cumparan illa chanzun. Quel sen vain stimulà impustüt, schi's piglia alch in bocca, quai chi nun es il cas illa chanzun e nu vain forsa neir ad esser il cas i'l exercizi chi segua. Ils students e las studentas pon però ramassar insembel chosas chi's po insajar, p.ex. üna fraja da l'agen üert o dal god, erbinas frais-chas o eir ün lainin dutsch.

Remarcha:

Illa chanzun vain dit cha'l cuc saja ün profet chi annunzcha la prümavaira. La magistra po discutar la seguainta dumonda culs students e las studentas: «Perche crajaivat chi's disch cha'l chant dal cuc annunzcha la prümavaira?» (Resposta: Il cuc vala sco mess da la prümavaira, perquai ch'el tuorna in avrigl/mai da seis quartier d'inviern in Africa e perquai cha seis chant caracteristic markescha la fin da l'inviern e'l cumanzamaint da la stagiun plü choda.)

Erklärung

Mincha studenta e student prelegia almain üna frasa in classa. La magistra ramassa nouv pleds vi da la tabla. Ella renda attent als students chi dà duos fuormas dal 'sentir', nempe sentir culla pel (chavazzins: contact, schmach, temperatura, dolur) e sentir cul cour (chavazzins: empatia, cumpaschiun, emoziun, intuiziun).

Erklärung

Ils students e las studentas as laschan inspirar da l’exaimpel e prouvan da crear svess ün’ündeschina davart la natüra. Els pon far adöver dals pleds da l’unità sco eir da las frasas ch’els han formulà in connex culs tschinch sens. 

In gruppas da duos preschaintan lura ils students lur ündeschinas ün a tschel e dan impuls per tillas optimar. Avant ch'els scrivan in net lur versiun finala aint il cudesch da lavur, laschan els correger las ündeschinas a la magistra.

Las ündeschinas creadas da las studentas e dals students pon gnir expostas, uschè cha minchüna e minchün tillas po verer e leger. Ün'otra pussibiltà es cha'ls students prelegian lur ündeschina in classa.

Ils students e las studentas pon lura discutar insembel las seguaintas dumondas:

La magistra po notar l'ultima frasa (Che ündeschina at plascha il meglder?) vi da la tabla. L'exaimpel serva sco punct da partenza per la prosma lezcha.

Sligaziun

Decleraziun:

Ils pronoms objects tonics (accentuats) as douvra per intunar, per cuntrastar.

Ex.: El dà il cudesch a mai (e brich a tai o ad el). Quai chi interessa es A CHI?

Ils pronoms objects atonics (na accentuats) invezza nu stan i’l center da l'attenziun.

Ex.: El am dà il cudesch (e na il rispli o il quadern). Quai chi interessa es CHE?

Pronoms objects tonics ed atonics:

Eu n'ha vis a mai illa televisiun.

Eu n'ha vis a tai illa televisiun.

Eu n'ha vis ad el illa televisiun.

Eu n'ha vis ad ella illa televisiun.

Eu n’ha vis a nus illa televisiun.

Eu n'ha vis a vus illa televisiun.

Eu n’ha vis ad els illa televisiun.

Eu n'ha vis ad ellas illa televisiun.

Il cudesch am plascha fich bain.

Il cudesch at plascha fich bain.

Il cudesch til plascha fich bain.

Il cudesch tilla plascha fich bain.

Il cudesch ans plascha fich bain.

Il cudesch as plascha fich bain.

Il cudesch tils plascha fich bain.

Il cudesch tillas plascha fich bain.

Il film nu m'ha plaschü.

Il film nu t'ha plaschü.

Il film nu til ha plaschü.

Il film nu till’ha plaschü.

Il film nu’ns ha plaschü.

Il film nu s’ha plaschü.

Il film nu tils ha plaschü.

Il film nu tillas ha plaschü.

Erklärung

Mincha student survain üna cartina (dal model da copchar) cun üna frasa in fuorma d'ün cumond. Ils students implischan las loccas cullas drettas fuormas dals pronoms objects a la prüma persuna singular (a mai/am/m'). Cun sia frasa in man va ün student davo tschel pro ün oter student e cumonda a quel da far quai chi'd es scrit sülla cartina. Il student chi vain dumandà fa la lezcha e cuntinuescha l'actività cun sia aigna cartina, fin cha tuot ils students han fat lur lezcha. La magistra nota las frasas chi nu sun gnüdas formuladas inandret e tematisescha quai davo l'actività culla classa. 

Remarcha:

L'object direct sta per ordinari davant l'object indirect (exaimpel: Am quinta ün viz!).

Sligaziun

Soluziun model da copchar:

Til fat ün cumplimaint!

Dà üna branclada ad ella!

Ans muossa, co chi's fa la rouda!

Tilla salüda!

Dà il rispli a mai e brich ad el!

Cloma ad el, scha tü douvrast agüd!

Ans quinta ün viz!

Descriva ad el cun trais adjectivs!

Gratulescha ad ella pel anniversari!

Pittura ad el vi da la tabla!

Am dà ün bun cussagl!

Til loda per seis success!

Dumonda ad el e na a mai!

Am pudessast far ün plaschair!

Tillas declera, cura chi's douvra 'a mai' e cura 'am'!

Güda ad el a far ils quints, eu tils sa far svess!

Sligaziun

Scriva’m ün sms!     

Güda’l a far las lezchas! 

Di'ns, cur cha vus gnis! 

Fa’m ün plaschair! 

Piglia’l cun tai! 

Dat las il cudesch! 

Cloma’ls, schi fa dabsögn! 

Erklärung

Ils students implischan las loccas culs drets pronoms objects atonics (na accentuats) e discutan lura cun lur vaschina o lur vaschin, scha quellas fuormas tils sun cuntschaintas o brich. Els notan che fuormas ch'els douvran pel solit in lur minchadi e preschaintan quellas a lur partenari o partenaria da discussiun.   

Varianta:

Ils students e las studentas pon eir discutar in classa la posiziun dals pronoms objects atonics (na accentuats) in frasas imperativas. La magistra controlla, scha las fuormas ütilisadas normalmaing dals students sun correctas.

Erklärung

Ils students expuonan lur texts sün lur pult, uschè cha minchüna e minchün tils po leger. Lura piglian els ün rispli e fan il gir tras la stanza da scoula, legian ils texts cha'ls constudents han scrit in lur cudeschs da lavur e notan cul rispli pro minchün ün commentar (p.ex. Quai cugnuosch eu bain! / Eu nu n'ha neir jent, sch’inchün füma in mia vicinanza. / Am pudessast trametter üna jada üna chanzun da quella chantautura?).