WORK IN PROGRESS

Da cudeschs e classikers ... (1)

A

Erklärung

Sainza cha'ls students e las studentas guardan il cudesch, fa la magistra la seguainta dumonda: «Chenün es il cudesch rumantsch il plü cuntschaint?» 

 

Scha'ls students e las studentas nu san la resposta, tilla lascha la magistra eruir cun agüd da l'ingiavinera da clic (cura faja 'clic' pro'ls students e las studentas?), üna fuorma chi dà infuormaziuns adüna plü precisas a reguard il cudesch tscherchà. La magistra prelegia adüna üna frasa e'ls students e las studentas han davo mincha frasa la pussibiltà d'ingiavinar che cha quai pudess esser. Cun mincha frasa ch'ella prelegia dvainta plü cler da che cudesch chi's tratta. Las frasas per l'ingiavinera da clic a reguard la dumonda survart sun las seguaintas:

1.

Il cudesch es gnü scrit d'üna duonna.

2.

Il cudesch es gnü scrit in Engiadina.

3.

Il cudesch es gnü publichà la prüma jada pac davo la Seguonda Guerra mundiala.

4.

Il cudesch es gnü scrit il prüm in vallader. 

5.

Il cudesch es gnü tradüt in fich bleras linguas. 

6.

Il cudesch cuntegna eir purtrets.

7.

L'illustratur dal cudesch es fich cuntschaint e deriva da la Surselva.

8.

I's tratta d'ün cudesch d’uffants.

9.

Il cudesch tratta dal Chalandamarz.

10.

I dà eir oters cudeschs in quella seria, ün as nomna per exaimpel 'Flurina'.

11.

Il protagonist ha nom sco l'uors ed es il frar da Flurina.

La soluziun es natüralmaing il cudesch Uorsin (‘Schellenursli’), scrit da Selina Chönz ed illustrà dad Alois Carigiet.

 

Per gnir a savair daplü da l'istorgia da Uorsin, as poja verer ün extrat dal film 'Uorsin Superstar', realisà da RTR. Il film es accessibel suot il seguaint link: 

https://www.rtr.ch/play/tv/cuntrasts/video/uorsin-superstar-inistorgia-da-success-schellenursli-superstar-eine-erfolgsgeschichte?urn=urn:rtr:video:f3b4371c-d8d2-42ed-93f9-6d1605a5e099 

 

Il cudesch daja eir sco film tudais-ch, il trailer da quel film es accessibel suot il seguaint link:

https://www.youtube.com/watch?v=hL4N0F6u7GA 

 

Pussibel esa eir da tadlar ün extrat da l'emischiun Marella da RTR dal 2020 chi'd es gnüda prodütta 75 ons davo la prüma ediziun dal cudesch. L'emischiun es accessibla suot il seguaint link:

https://www.rtr.ch/cultura/75-onns-uorsin-in-istorgia-da-success-mundial

Sligaziun

Uorsin (in tudais-ch ‘Schellenursli’) da Selina Chönz ed Alois Carigiet

B

Sligaziun

•

Uorsin ha surgni be üna s-chellina, perquai ch'el es ün dals mats ils plü pitschens. Ils mats gronds han pudü tscherner il prüm ed han natüralmaing tut las plumpas e las s-chellas plü grondas.

•

Seis cumpogns til han ris oura.

•

Uorsin nun ha quintà ad ingün da seis plans. Forsa nun ha'l pensà landervia, i po però eir esser ch'el nu laiva ch'inchün til impedischa dad ir sün alp per la plumpa gronda.  

Erklärung

L'istorgia dad Uorsin vain quintada in möd cronologic in classa. La magistra piglia cun sai üna brunzina e disch la prüma frasa (p.ex.: Il protagonist da l'istorgia es ün mat da var 8 ons chi viva in Engiadina). La magistra dà lura inavant la sclingia ad ün student o ad üna studenta chi cuntinuescha culla prosma frasa. La sclingia fa uschè il gir tras la gruppa, fin cha l'istorgia dad Uorsin es quintada a fin. La magistra nota ils pleds chi nu sun amo cuntschaints vi da la tabla (p.ex. la s-chella, ils pissers, il cortegi, il curaschi). Sch'ella ha tut cun sai il cudesch, po ella muossar las illustraziuns chi visualiseschan las frasas cha'ls students prelegian a la classa.

C

Erklärung

Las studentas e'ls students legian ils texts tudais-chs e fan la lezcha C a chasa. La traducziun vain corretta e discusa in classa. Las seguaintas dumondas accumpognan l'evaluaziun:

•

Co esa stat per vus da tradüer las frasas in rumantsch? Che es stat simpel, che plü difficil?

•

Che cudesch d'uffants d'eira plü bod vos cudesch predilet? Perche güsta quel? 

•

Che cudeschs han manzunà las persunas cha vus vais intervistà? In che lingua sun quels scrits?

•

Che cudeschs rumantschs cugnuschais vus?

Idea:

Laschar tour a las studentas ed als students ün pêr cudeschs rumantschs ch'els han a chasa.

Sligaziun

•

Mia illustraziun prediletta muossa a Uorsin chi dorma, il cheu sülla plumpa gronda, illa chamonna d'alp.

•

Plü tard sun eu lura gnü a savair chi saja ün pan cun üna foura immez, per til pudair pender sü vi da la paraid, pervi da las mürs.

•

Maurus, l'eroe da l'istorgia, va mincha daman ad alp cullas chavras da seis cumün.

•

Da quella illustraziun am regord eu specialmaing bain.

D

Erklärung

La lezcha D as poja far a chasa.

E

Erklärung

La magistra ingrondischa ils models da copchar sün ün fögl A3 e taglia oura las descripziuns culs custabs correspundents. Las descripziuns cuntegnan expressiuns scrittas in cursiv chi güdan a far la lezcha. La magistra tillas penda sü in üna successiun arbitraria vi da las paraids in stanza da scoula. Las studentas e'ls students piglian uossa lur quaderns e van in tschercha da las descripziuns da lur ouvras. Els notan lura illa prüma culuonna da la tabella il custab correspundent. Schels han attribui inandret las descripziuns a las ouvras, as poja leger da suringiò il pled da soluziun: DIS DA LITTERATURA. 

 

Las dumondas vegnan discusas in classa.  

 

Ideas:

La magistra piglia cun sai ün pêr da quels cudeschs ch'ella po eir cumplettar cun oters. Cun quels cudeschs po la magistra laschar far las seguaintas lezchas als students:

1.

Las studentas e'ls students pon far uorden culs cudeschs e tils gruppar tenor differentas categorias. La magistra po per exaimpel dir d'ordinar ils cudeschs in gruppas tenor tematicas o tenor geners (romans, poesias, teaters, istorgias cuortas, e.u.i.). Las studentas e'ls students pon eir definir svess ün agen uorden.  

2.

Id es eir pussibel da metter ils cudeschs in üna successiun, p.ex. tenor l'on da publicaziun, l'attractività dal cudesch o da la cuverta, la lunghezza dal text, e.u.i.

3.

Ün'otra idea es da far ün domino da cudeschs, ingio ch'ün cudesch vain miss giò per terra. Sper quel cudesch vain lura miss giò ün oter cudesch, e'ls students ston dir ün trat cumünaivel dals duos cudeschs. Quai cuntinuescha, fin cha tuot ils cudeschs sun giò per terra e fuorman dominos. 

4.

Ün'otra varianta es il casting da cudeschs: Las studentas e'ls students tschernan da tschinch cudeschs quel ch'els/ellas lessan leger in classa. La magistra prelegia il titel dal cudesch (sainza muossar il cudesch) e'ls students strichan ün cudesch da la glista. Illa seguonda runda vain muossada la cuverta e'ls students strichan il prossem cudesch da la glista. Illa terza runda vain prelet il text sülla rain o sülla cuverta dal cudesch ed illa quarta runda ün extrat dal cudesch, uschè chi resta inavo be plü ün cudesch.

Sligaziun

•

Pled da soluziun: Ils DIS DA LITTERATURA – es l'occurrenza annuala da l'Uniun per la Litteratura Rumantscha chi prevezza ün inscunter d'auturas e d'auturs rumantschs sco eir da persunas interessadas a la litteratura rumantscha ed ingio chi vain preschantà e discutà davart la litteratura in tuot sias fuormas e seis geners. 

•

Tematicas chi cumparan fich suvent illa litteratura rumantscha ladina: amur per la patria, l'ir e tuornar, l'increschantüm, la vita da minchadi, la vita sociala tradiziunala e moderna, la natüra, las stagiuns, la lingua rumantscha, la religiun, critica sociala, üsanzas e tradiziuns, umur e satira, experienzas persunalas, ... . 

•

Geners da la litteratura rumantscha: I'l 20. tschientiner ed illa prüma mità dal 21. tschientiner sun gnüts scrits impustüt texts epics sco novellas, raquints e romans, publichats in antologias, chalenders e revistas sco l'ediziun annuala Chasa Paterna, edida da l'Uniun dals Grischs. Lura han cumanzà adüna daplü scripturas e scripturs rumantschs a scriver eir poesias, ün gener chi dominescha hoz l'actività litterara i'l intschess ladin.

custab/ autur/autura/onn

 D

L'ouvra es scritta in vallader ed in tudais-ch. Ella tematisescha in möd empatic il minchadi e las regordanzas a lur figl Joannes chi'd es nat cun ün impedimaint e mort ill'età da be 19 ons. Il titel pudess gnir interpretà sco reflexiun critica al cumportamaint da la società chi cuntinua la vita da minchadi, sco schi füss tuot in uorden. 

Rut Plouda

Sco scha nüglia nu füss/Wie wenn nichts wäre, 2017

 I

I'l center da quist roman sta la famiglia da paurs Tach e’l giuven Tumasch chi s'inamurescha in Karin – üna duonna danaisa chi fa vacanzas in ün hotel da luxus in cumün. I’l center da l'ouvra sta la transiziun da la società tradiziunala paurila a la società moderna, orientada a l'industria turistica.

Cla Biert

La müdada, 1962

 S

Las poesias in quist’ouvra trattan dal cumgià, dal tü amà illas poesias d'amur, da la vita illas poesias da la mort. Vivifichà vain quist muond poetic d’utschels, impustüt da randulinas chi fan lur rinchs aint il tschêl. Il cudesch es scrit in möd sinoptic in vallader e tudais-ch.

Luisa Famos

Eu sun la randulina d’ünsacura/Ich bin die Schwalbe von einst , 2004

 D

Quist cudaschin cuntegna poesias umoristic-satiricas. La poesia d’avertüra es dedichada ad ün vegl urdegn, il cloc dal qual vi da la porta d'chasa palainta quai cha'l cour uman resainta: amicizcha ed amur, ironia e dispet, allegria e dalet…  

Men Rauch

Il battaporta, 1994

 A

In quista collecziun da poesias cun ün titel chi's referischa ad ün motiv central da l'istorgia biblica, nempe a quel da la terra soncha, elavura l’autur motivs classics sco l'Engiadina, mitus e natüra in üna fuorma linguistica innovativa e moderna. 

Andri Peer

La terra impromissa, 1997

 L

L'autura quinta in quist roman da la necessità da duos umans giuvens da tour, per differents motivs, cumgià d'ün lö chi s'ha müdà fermamaing in consequenza dal svilup sül marchà d'immobiglias e chi nun es perquai per els plü il dachasa d'üna jada. Il titel simbolisescha il sentimaint da gnir sragischà tras ils esters da la Bassa, ün sentimaint chi 'tuorbla' l'intern.  

Flurina Badel

Tschiera, 2024

 I

In quista collecziun da poesias politicas as confrunta l'autur criticamaing cun svilups negativs da la società. El critichescha impustüt eir la vendita da las valladas alpinas rumantschas. Il titel es üna metafra pel cuntgnü suvent amar e tagliaint da sias poesias.  

Armon Planta

Amarellas, 1973

 T

Quista poesia es ün'allegoria litterara fich cuntschainta, ingio cha l'autur conguala il declin da la lingua e cultura rumantscha cul plü ot god da dschembers da l'Europa, aintasom la Val S-charl, chi fa frunt als strataimps dal temp. Il god es ün simbol da resistenza, il destin dals dschembers tras l'explotaziun per las minieras serva sco memorial pel declin successiv dal rumantsch. i

Peider Lansel

Tamangur, 1966

 T

In seis raquints cuorts observa il narratur, quinta e descriva ün evenimaint o ün fat chi til dà da chefar o chi til fa star stut. El as drizza al lectur sco ad ün interlocutur d'ün dialog tanter d'amis. Il lectur dvainta cumplizi da las experienzas e ponderaziuns chi occupan a la persuna chi quinta. Il titel es üna metafra pel möd da quintar da l'autur e refletta il 'sü e giò' da la vita e dals impissamaints, las ondulaziuns suvent tragicomicas ed imprevisiblas da l'existenza umana. 

Dumenic Andry

Uondas, 2008

 E

In seis texts poetics, scrits in vallader e tudais-ch, sviluppa l’autura cun pacs pleds purtrets intensivs. Elemaints realistics as maisdan cun elemaints surreals e fantastics. In sias poesias laschan bes-chas, chi giran tras ils texts, inavo fastizis. Ellas sun appariziuns, illas qualas l’uman as recugnuoscha. In quist’ouvra guarda l'eu liric inavo sülla vita d’üna bes-cha agila, intelligiainta e furbra…  

Leta Semadeni

In mia vit da vuolp / In meinem Leben als Fuchs, 2010

 R

La novella quinta da Simon, ün hom da 65 ons chi, davo avair subi ün chasti da praschun in conseqguenza d’ün accidaint da chatscha, tuorna in seis cumün natal, ingio ch'el vain proscrit da la società. Ün proscrit a l'ur da sia aigna cumünanza sociala. Il titel as referischa a la lavur cha l’hom da 65 ons surpiglia, nempe da schmerdscher bos-cha a basa da la prestaziun e quantità da producziun, e quai in ün lö aint il god difficilmaing transibel.  

Oscar Peer

Accord - Il retuorn, 2003

 A

Quista pitschna collecziun cuntegna finas poesias d'amur, bramada, dalettaivla, ma eir inaccumplida, dedichadas a poets, a musas e stagiuns. Il titel as referischa a l'ispiraziun poetica, als prüms büttels chi chatschan i'ls vers dal poet… 

Tista Murk

Prüms prüjs, 1945

 T

Il raquint es ün dialog intern. Realtà, algord e sömmi creeschan ün muond chi sta dastrusch a la tarabla. L'ouvra tratta d'ün vegl advocat e politiker local, Chasper Rubar, chi vain tschüf oura da seis passà criminal. Il titel as referischa simbolicamaing a la noscha conscienza chi perseguitescha al protagonist sco üna bes-cha rapazza chi, illa figüra da titel, sta sco ün motiv metaforic per la persecuziun interna sainza pardun.

Jon Semadeni

Il giat cotschen, 1980

 U

Il cudesch unischa texts in prosa e poesia chi exploreschan la vita da minchadi, la cultura e natüra cun üna prospectiva intima e reflexiva. Il titel as referischa a la fasa da la vita ed a la perspectiva da las figüras chi agischan: I va per umans a l'ur da la società, a la saira da la vita o in situaziuns da cunfin da la vita dal minchadi.

Clo Duri Bezzola

A l'ur dal di, 1984

 R

Quista'ouvra es ün raquint da trais famiglias da randulins ladins cun affars in Italia. I'l center dal raquint es l'istorgia dad Andri. Per motivs politics tuorna la famiglia in Engiadina, ingio cha Andri crescha sü. Il fuond istoric in quist raquint es in üna prüma part il Risorgimento a Livorno ed in üna seguonda la vita ill'Engiadina da la seguonda mità dal 19. tschientiner.   

Balser Puorger

Ils Baltramieus, 1981

 A

In quista pitschna racolta da poesias lascha l'autura tour part ils lecturs a sia stretta relaziun culla natüra e cul muond mistic. Minchatant discuorran l'aua, la terra, il god. Las poesias vegnan accumpagnadas da collaschas da l'autura svess. Il titel da l'ouvra es üna persunificaziun poetica da la natüra, el exprima üna colliaziun mistica profuonda tanter la natüra e l'orma umana. 

Tina Planta-Vital

Larschs as dan il man, 2016