WORK IN PROGRESS

Che es cultura?

A

Erklärung

Ils students guardan la contribuziun da televisiun (2'55). In quella dumondan studentas e students da la scoula d'art da Berna a passantas e passants che cha cultura significha per els.

 

La magistra po ramassar las respostas da la mind-map e tillas scriver vi da la tabla. Ils students implischan la mind-map in lur cudesch da lavur cullas respostas chi tuornan per els.

B

Erklärung

Ils students discutan las dumondas in classa, la mind-map vain cumplettada.

C

Sligaziun

•

litteratura = Il descendent (Cla Biert), Il giat cotschen (Jon Semadeni), Tamangur (Rut Plouda), ...

•

teater = Tredeschin, ils programs da cabaret legendars La Panaglia e La travaglia dal docter Panaglia (Jon Semadeni, Cla Biert, Men Rauch), tocs da teater rapreschantats da gruppas da laics in differents cumüns, ...

•

musica = chantauturas e chantauturs rumantschs sco Bibi Vaplan, Paulin Nuotclà, Linard Bardill, divers cors masdats da cumüns sco il Cor masdà Valsot, ils Cors masdats da Ftan, Tschlin, Ardez e.a., il Rudè da chant Engiadina, il Cor da baselgia Müstair, cors d’uffants, ...

•

üsanzas e tradiziuns = Chalandamarz, l'Hom Strom, Ir per Büman, il Schüschaiver a Ftan, Pan Grond a Scuol, ...

•

trats e spaisas = Plain in pigna, bizoccals, umpli sech, tuorta da nuschs, ...

•

gös = tschinquina, murra, jass, ...

•

lingua = differents idioms, regiolects e dialects locals, noms, pleds regiunals (sco tusins, croccants, favettas, ...), ...

•

rituals da salüdar = dar il man, dozar il chapè, dir allegra/bun di/buna saira, ...

•

art = ouvras da Not Vital, purtrets da Jacques Guidon, disegns e sgrafits da Steivan Liun Könz, comics, sgrafits e disegns da Paulin Nuotclà, ...

•

films = Uorsin, Retuorn (Oscar Peer), films da Mic Feuerstein davart la natüra e'l Parc naziunal, ...

•

edifizis = Clostra da Müstair, Chasa dal Parc naziunal, baselgia da San Niclà, Muzeum Susch, ...

•

ulteriuras spartas pussiblas: büschmainta, valurs, normas, religiun, festas, princips d’educaziun, ...

Erklärung

Ils students implischan in gruppas da duos la prüma culuonna e cumpletteschan la terza culuonna cun exaimpels da lur aigna cultura. Els culurischan lura las trais spartas chi tils interessan il plü ferm.

 

Per render visibels ils interess dals students po la magistra leger las differentas spartas e las studenats e'ls students stan mincha jada sü pro quellas trais spartas ch'els han notà sün lur fögl sco las plü interessantas. 

 

Ils students discutan lura las seguaintas dumondas in classa:

•

Vais vus chattà exaimpels per mincha sparta culturala? Ingio esa stat simpel da chattar exaimpels, ingio plü difficil?

•

Chenünas spartas culturalas sun plü visiblas co otras?

•

Co as disferenzchescha la cultura rumantscha da voss’aigna cultura?

•

Daja eir differenzas culturalas tanter las persunas da las differentas culturas? Sun ils Rumantschs oters co ils Svizzers tudais-chs, frances o talians? 

As referind a l'ultima dumonda fa la magistra la punt a la prosma incumbenza culs seguaints pleds: «Nus vain uossa discus davart culturas e lur differenzas e nus ans vain dumandats, scha'ls Rumantschs sun oters co persunas d'otras linguas. Lain uossa tadlar che cha'ls Ladins dischan sur da sai svess.»

D

Sligaziun

Increschantüm

Influenza

 

Plü bod n'ha giavüschà 

da star in üna cità

da chà laiv' star davent 

n'ha giavüschà bler massa suvent

uossa sun tuott'eivna

davent da meis dachà 

pens mincha mumaint 

a chà füss bler plü cuntaint

  

Eu less ir 

in Engiadina, in Engiadina, in Engiadina 

tü est la plü bella val

oooh Engiadin'eu t'n'ha jent 

  

Our d'Engiadin'est povret 

là est il bler be sul sulet

collegs nu sun d'intuorn 

uschè va quai a mai tuot on 

tuott'eivna giavüschar 

chi's po fich svelt tuornar

pens mincha mumaint

a chà füss bler plü cuntaint 

   

Engiadina – eu lasch increscher da tai 

Engiadina – tü plaschast a mai 

Engiadina – eu less star be pro tai

perche tuot quai ch'eu douvr es pro tai

Erklärung

Ils students taidlan la chanzun ed implischan las loccas. I'l model da copchar as chatta üna traducziun da l'intera chanzun. La magistra po render attent al program da traducziun ALAS (https://alas.liarumantscha.ch). 

E

Erklärung

Ils students e las studentas discutan il prüm las dumondas in duos. Els implischan lura la tabella, enumereschan ils spazis dad 1-6 e scrivan ün cuort text.

 

La lezcha vain evaluada in classa. Ils students nomnan ils attributs dals Engiadinais e Jauers e la magistra tils scriva vi da la tabla. In classa vain discus, schi's tratta be da pregüdizis o propa da trats caracteristics dals Ladins.  

 

Las seguaintas dumondas pon implü gnir tematisadas:  

•

Ha üna persuna da lingua tudais-cha ils listess attributs sco ün Engiadinais o ün Jauer?

•

Che cultura svizra sumaglia il plü ferm a la cultura rumantscha o a tia cultura?

•

As poja esser ün tipic Engiadinais/Jauer eir sainza esser ün Rumantsch?

•

In che reguard sumagliast tü als Rumantschs?

•

Co as pudessa amo as definir otramaing?

Idea supplementara:

Ils students e las studentas scrivan svess ün text cul titel 'Eu sun ün Bernais/üna Bernaisa, ün Gualser/üna Gualsra, ün/üna da la Bassa ...', tuot tenor dingionder ch'els/ellas derivan.

F

Erklärung

La magistra scumparta a mincha studenta e student üna part dal model da copchar. Ils students legian las dumondas e's cunvegnan in gruppa davart üna dumonda supplementara per cumplettar il model da copchar. Per exercitar l'intervista fan els dumondas al vaschin/a la vaschina e prouvan da notar las respostas. Sco lezcha a chasa fan els l'intervista cun ün'ulteriura persuna (da lingua rumantscha). Scha quella es perincletta, pon els eir registrar l'intervista sco audio. 

 

Per evaluar ils resultats disegna la magistra differentas vaschias vi da la tabla. In quellas vain notada adüna üna sparta culturala cha las persunas intervistadas ha nomnà (p.ex. musica, lingua, teater, e.u.i.). Quistas spartas vegnan discusas in classa. Davo cha tuot las spartas sun gnüdas scrittas vi da la tabla, nota minchüna e minchün quai ch'el/ella ha surgni in sia intervista. Ils students fan quai seguaintamaing: Els guardan cun agüd da lur notizchas e da la registraziun audio che chi'd es gnü nomnà e fan mincha jada ün punct cun craida illas vaschias respectivas. Daplü puncts ch'üna vaschia cuntegna e plü suvent cha quella sparta vain recepida sco part da la cultura.

 

Ils students discutan lura in duos las dumondas e notan ils resultats da lur discussiun in lur cudeschs da lavur. Per finir pon els tadlar üna o tschella intervista registrada in classa. Las seguaintas dumondas accumpognan quist'actività:

•

Quant bain inclegiais vus l'intervista?

•

Chenünas passaschas nu sun bain inclegiantaivlas? Perche brich? 

•

Che dumonda s'haja amo fat dürant il discuors?

•

Fast tü jent intervistas? Perche (brich)?

G

Erklärung

Mincha studenta e student tscherna dals chavazzins indichats sper las vaschias (exaimpels culturals da la Rumantschia) ün ch'el/ella piglia in mera da preschantar a tschels students in classa. Cunquai chi vain amo focussà i'l decuors dal chapitel sülla litteratura, sülla musica e süls gös da la tschinquina e murra, nu dessan, scha pussibel, gnir tschernüts ils exaimpels da quellas spartas.  

 

Mincha studenta e student s'occupa uossa da seis bain cultural cun agüd da l'incumbenza i'l model da copchar e prepara ün minireferat chi dess gnir preschantà in classa. Ils students pon far quai cun agüd d'üna cuorta preschantaziun digitala, d'ün placat, audio o video o in üna maniera ch'els definischan svess. Davo il minireferat dess il student/la studenta muossar seis bain cultural a la classa, quai cun agüd da purtrets, fotografias, audios o videos o eir cun tour cun sai il bain cultural (üna plumpa, ün volüm dal DRG, ün purtret da Jacques Guidon, fotografias d'edifizis, ün’emischiun da televisiun, üna documentaziun da RTR, üna chanzun, e.u.i.). Sco finischun dal minireferat dà il student/la studenta ün tip als constudents in connex cul bain cultural, p.ex. ir a verer ün’exposiziun chi ha lö prosmamaing i'l Muzeum Susch o ir a verer il museum da Uorsin a Guarda. In vicinanza da quel esa ultra da quai üna plazza da giovar per uffants pitschens. La magistra sta a disposiziun per sustegn e cussagl. Ils students piglian cun sai da chasa tuot quai ch'els douvran per lur preschantaziun.

H

Erklärung

Ils students preschaintan ün davo tschel lur bain cultural e'ls constudents notan las infuormaziuns correspundentas illa tabella. Lura vegnan discusas las dumondas in classa. Sco punt a la prosma incumbenza scriva la magistra las seguaintas frasas vi da la tabla: Che culturas dal muond cugnuoschast tü fich bain? Chenüna at fascinescha il plü ferm? Che es tia contribuziun culturala a nos muond?

I

Sligaziun

Il pronom interrogativ 'chenün/chenüna' po be gnir dovrà sco rimplazzant, intant cha'l pronom 'che' es invariabel e vain dovrà tuot tenor sco rimplazzant o sco accumpagnader. Frasas cun 'chenün/chenüna' as referischan adüna ad ün context fingià manzunà. I's sa fingià da che chi's tratta ed i's po/sto tscherner tanter duos o plüssas chosas, persunas o variantas. 

 

Congual cun otras linguas:

tudais-ch: In tudais-ch as douvra il pronom 'welche/r/s' chi's müda tenor il nomer e'l gener; ün equivalent al pronom 'chenün/chenüna' nu daja in tudais-ch; per tscherner tanter plüssas chosas o persunas esa da scriver in tuais-ch: 'welche von diesen beiden/welche der beiden' ...

inglais: Eir l'inglais cugnuoscha, sco in rumantsch, duos pronoms differents, nempe 'what' ('che' i'l sen da 'was') e 'which' chi correspuonda al pronom rumantsch 'chenün/chenüna' (welche,-r,-s), chi nu s'adatta però al nomer e gener.

talian: In talian as douvra 'che' e 'quale/quali' sco pronoms interrogativs equivalent al rumantsch 'che' (Che cudesch legiast?, Che libro legi? Quale libro stai legendo?) e 'chenün/chenüna' (Chenün auto preferischast?, Quale macchina preferisci?); quist ultim as drizza però be tenor il nomer.

frances: Il frances cugnuoscha 'quel/quelle/quels/quelles' sco pronom interrogativ per rumantsch 'che' (Che cudesch legiast tü actualmaing? Quel livre lis-tu actuellement?); per 'chenün/chenüna' as douvra in frances il pronom 'lequel/laquelle/lesquels/lesquelles' (Chenüns da quists cudeschs at plaschan il meglder? Lesquels de ces livres préfères-tu?) chi’s drizza medemamaing tenor il nomer e’l gener

Erklärung

Ils students prouvan d'eruir in duos, cura chi's douvra inandret ils pronoms interrogativs 'che' e 'chenün'. Els formuleschan la regla e notan duos ulteriurs exaimpels chi seguan lur regla. Lura legian els las infuormaziuns davart la tematica i'l memo grammatical. Ils resultats vegnan discus in classa.

J

Sligaziun

Che chanzun rumantscha at plascha il meglder?

Chenün dals cudeschs rumantschs hast tü fingià let?

Chi es il Rumantsch il plü interessant?

Che concert rumantsch hast tü fingià dudi?

Chenüna da las chantaduras rumantschas ha la plü bella vusch?

I dà plüssas clostras in Grischun. Chenüna at plascha il meglder?

In che museum est tü fingià stat/statta?

Chi es l'architect grischun il plü renomnà?

La schoppa da giuotta e la tuorta da nuschs sun specialitats grischunas –  chenüna da quellas duos specialitats hast tü plü jent?

I dà bleras chanzuns popularas rumantschas. Chenüna es per tai la plü bella?

Che cumün rumantsch es culturalmaing il plü rich? Che emischiun rumantscha hast eir tü fingià vis?

Che es teis stil da musica predilet? 

 

Exaimpels pussibels:

CHI: Chi ha scrit il cudesch 'Il Descendent'?

CHE: Che cor dà concert in sonda chi vain?

CHENÜN/CHENÜNA: Las duos ouvras da l'artista sun tuottas duos interessantas. Ma chenüna manajast?

Erklärung

Ils students fan il prüm las lezchas in lavur individuala. Els implischan las loccas e controllan lura cun agüd dal vaschin/da la vaschina, sch'els han impli las loccas culs drets pronoms. Davo vain discus sur dal cuntgnü da las dumondas e’ls students han l'occasiun da quintar da lur preferenzas ed experienzas.

K

Sligaziun

1.

Che chantaduras rumantschas cuntschaintas derivan da Scuol? Cinzia Regensburger, Bianca Mayer

2.

Chi ha creà las illustraziuns pel cudesch d’uffants Uorsin? Alois Carigiet

3.

Che museum renomnà as rechatta a Susch? Muzeum Susch

4.

In che cumün as rechatta la Chasa dal Parc naziunal? Zernez

5.

Plain in pigna e tuorta da nuschs sun trats engiadinais. Chenün da quels cuntegna mailinterra? Plain in pigna

6.

Plumpa o bancanota? Chenüna es da palperi? la bancaota

7.

Che dialect local discuorra la glieud in Val Müstair? jauer

8.

Chi ha fundà tenor la legenda la clostra da Müstair? Carl il Grond

9. 

Che es la Schlittada? ün'üsanza d'inviern

10.

Chi d’eira Steivan Brunies? Il confundatur dal Parc Naziunal Svizzer

Erklärung

Ils students implischan las dumondas culs drets pronoms interrogativs e prouvan da respuonder a las dumondas. Las respostas vegnan controlladas in classa e'ls students legian lura l'evaluaziun davart lur cugnuschentschas da la cultura rumantscha.

 

Sco finischun po la magistra preleger ün pêr pretaisas davart la cultura in general e'ls students stan sü, sch'els sun perinclets cun quellas pretaisas.

•

Il stadi dà oura massa pacs raps per la promoziun da la cultura.

•

Minoritats sco la Rumantschia douvran ün sustegn special.

•

Giuvenils nu s'interessan guera per la cultura. 

•

La promoziun da la cultura es plü importanta co la promoziun dal sport.

•

In scoula stessa dar ün rom be per la cultura.

•

I's stuvess eir chürar plü consciaintamaing culturas estras.

•

La cultura contemporana es plü interessanta co la cultura tradiziunala.

•

Illas citats as poja profitar meglder da la sporta culturala co sül pajais. 

•

Artistas ed artists renomnats survegnan massa bler sustegn, i's stuvess promouver impustüt talents giuvens.

•

La cultura collia las regiuns linguisticas da la Svizra.

•

Sainza cultura perda ün pajais sia identità.

Schi'd es giavüschà, as poja manar üna discussiun davart la promoziun da la cultura in general.

L

Erklärung

Avant co cumanzar culla lavur da creaziun, ramassan ils students insembel ils pleds chi's douvra in rumantsch per formular dumondas e scrivan quels vi da la tabla. I's tratta quia dals pronoms interrogativs cuntschaints (che, chi, chenün/chenüna), ma daspera existan eir amo oters (sco, co, cura, ingio, perche, quant/quanta, quants/quantas, e.u.i.) chi vegnan eir notats vi da la tabla sco agüd per formular las dumondas da l'incumbenza. Mincha studenta e student formulescha lura trais dumondas davart las culturas da tuot il muond. La tabella dal model da copchar prevezza cha'ls students e las studentas scrivan davovart eir las respostas a las dumondas.

 

La magistra ramassa lura ils scrittins cullas dumondas cha'ls students han formulà, fa las correcturas formalas ed integrescha las dumondas (tillas cumplettond cun aignas, sch'ella voul) in ün format da quiz digital. Üna fuorma da quiz adattada es quia il kahoot chi's po crear cul program (gratuit illa versiun da basa) suot www.kahoot.com. Al cumanzamaint da la prosma lecziun po la magistra far il gö (ils students as pon partecipar cun agüd da lur telefonins) e remunerar al vendschader/a la vendschadra cun ün regal cultural (p.ex. üna pitschna tuorta da nuschs).

 

Dumondas supplementaras pussiblas:

•

Dingionder deriva il tango oriundamaing? (Argentina)

•

Che lingua vain discurrüda in Brasilia? (portugais)

•

In che pajais portan eir ils homens üna sort schocca? (Scozia)

•

Che pajais es cuntschaint per seis origamis? (Giapun)

•

Da che pajais deriva la pizza? (Italia)

•

Co as nomna la religiun chi deriva da l’India ed es derasada in Asia? (budissem)

•

Ingio vivan ils Maoris? (Nouva Zelanda)

•

Che trat spagnöl cuntegna ris, safran e frütta da mar? (paella)

•

Co as nomna l’industria da film da l’India? (Bollywood)

M

Erklärung

La magistra copcha ün model per mincha gruppa e taglia oura las cartas. Ils students pon lavurar in gruppas da 2-4 persunas. Els mettan las cartas cul cheu ingiò sün maisa. Ün student o üna studenta tira üna carta, implischa la dumonda cul dret pronom interrogativ e fa la dumonda ad ün constudent o ad üna constudenta. Quel o quella respuonda a la dumonda e quinta alch persunal dad el/ella. La gruppa controlla la tscherna dal pronom interrogativ, til corregia schi fa dabsögn e reagischa adequatamaing süllas respostas a las dumondas (eventualmaing cun dumandar davo). Lura piglia ün constudent o üna constudenta üna nouva carta e fa il listess. L'actività cuntinuescha fin cha tuot las dumondas sun gnüdas fattas. 

 

Per finir formulescha mincha studenta e student trais ulteriuras dumondas e tillas fa cun occasiun a seis constudents.

Sligaziun

Che sparta culturala dal rumantsch at plascha il meglder? 

Cura/Ingio hast tü giodü l'ultima jada ün'ouvra rumantscha? 

Chi es per tai la persunalità rumantscha la plü interessanta?

Che valurs hast tü? 

Cun chi fessast tü jent ün'intervista?

Da che contribuziun al radio o a la televisiun at regordast tü?

Chi es teis meglder ami/tia megldra amia? 

Che es stat teis plü bel viadi? 

Ingio/Co passaintast tü tias vacanzas? 

Che pensan ils blers da tai, quai chi nun es però vaira? 

A chi telefonast tü il plü suvent?

Chi at cugnuoscha il meglder? 

Da che/chi hast tü temma? 

Cura vast tü la saira pel solit in let?

Chi es il plü bel hom/la plü bella duonna sün quist muond? 

Quants ons stast tü fingià in teis cumün? 

Chenün es il plü bel cumün da la Svizra? 

Ingio at saintast tü da chasa? 

Che nun acceptessast tü mai?

Che/Chi pigliessast tü cun tai sün ün'isla lontana?

Co/Ingio vezzast tü teis avegnir? 

Cura hast tü ils ons? 

Perche/Co/Ingio imprendast tü rumantsch? 

Perche/Ingio est tü furtünà/furtünada? 

Co descrivessast tü a tai svess?

Che/Quantas linguas sast tü? 

Da che est tü be buonder? 

Che film at plascha il meglder? 

Perche hast tü jent teis manster? 

Cura/Ingio hast tü imprais l'ultima jada alch nouv?

 

Remarcha: Grammaticalmaing daja eir amo otras soluziuns pussiblas, quellas nu sun dal cuntgnü nan però fich probablas.