maletgs sligiaziun pusseivla:
| 1. strofa |
neblas, sulegl, dutg |
| 2. strofa |
pégns, flurs, utschals |
| 3. strofa |
tschitta, cascada |
construcziun finala: Schi bial'ei la natira.
Ils students teidlan la canzun e fan tier mintga strofa in maletg. Ei sa era esser mo in sulegl ni ina part da quei che vegn descret. Silla lingia sutvart nodan els la construcziun: SCHI BIAL'EI LA NATIRA.
Il text dalla canzun ei d'anflar el model da copiar.
Sligiaziun pusseivla:
El romontsch dat ei biaras canzuns, nua che la natira (cunzun ils cuolms e la cuntrada) vegnan tematisadas. Exempels persuenter ein: Fontaunas clar resunan, La sera sper il lag, Il clom dalla Greina, La canzun dil bau.
Era en auters lungatgs dat ei bia classichers, nua che la natira stat el center, per exempel: Fields of gold (Sting), Earth song (Michael Jackson), Here comes the sun (The Beatles), Let it rain (Eric Clapton), Über den Wolken (Reinhard Mey), Der Mond ist aufgegangen (Matthias Claudius), Le temps des fleurs (Dalida), La montanara, O sole mio.
veser: cadeinas da neblas, dutg, sulegl, pégns, cuscha, flurs, tschitta, cascada, crap
sentir: vent, sulegl, legria, pasch, ventira
udir: vent, utschals, dutg, cascada
ferdar: pégns, flurs, tiara, natira
gustar: -
Il senn gustar cumpara buc ella canzun. Lez vegn cunzun en vigur, sch'ina persuna maglia ina caussa, quei ch'ei buc il cass ella canzun e vegn forsa era buc ad esser il cass egl exercezi che suonda. En classa san ins denton rimnar pusseivladads per quei cass (p.ex. cun magliar farbuns ch'ins anfla egl iert/uaul ni cun prender en bucca jarvas ni lenn dultsch).
Remarca:
Ella canzun vegn detg che l'odur dalla tschitta detti in sentiment da legria. La suandonta damonda savessen ins tematisar culs students: «Han tschittas in’odur speciala?»
Mintga student prelegia silmeins ina construcziun. La scolasta rimna novs plaids vid la tabla. La scolasta fa attents ils students ch'ei dat duas fuormas da sentir, numnadamein sentir culla pial (cavazzins: contact, squetsch, temperatura, dolur) e sentir cul cor (cavazzins: empatia, cumpassiun, emoziun, intuiziun).
Ils students selaian inspirar digl exempel ed emprovan da crear sezs in'endischina davart la natira. Els san far diever dils plaids dall'unitad sco era dallas construcziuns ch'els han formulau en connex culs tschun senns.
En gruppas da dus presentan ils students lur endischinas in a l'auter e dattan impuls per surluvrar ellas. Avon ch'ils students scrivan da bi lur versiun finala el cudisch da lavur, laian els curreger las endischinas dallas scolasta.
Las endischinas san vegnir exponidas, aschia che mintgin sa ir tras las retschas e leger las poesias dils auters. Ni ch'ils students prelegian lur endischina el plenum.
Las suandontas damondas san silsuenter vegnir discutadas en classa:
| • |
Tgei plaids cumparan savens en vossas endischinas? |
| • |
Tgei plaids san ins duvrar bein per texts poetics? Tgeinins meins? |
| • |
Tgei endischina plai il meglier a ti? Daco gest quella? |
La scolasta sa nudar la davosa construcziun (Tgei endischina plai il meglier a ti?) vid la tabla. Igl exempel survescha sco punct da partenza per la proxima incarica.
Sch'il verb pretenda in object direct, lu vegn duvrau il pronom mei/tei. Sch'il verb pretenda in object indirect, lu vegn duvrau il pronom a mi/a ti. El tudestg tschontschan ins en quei cass dalla differenza denter accusativ (object direct) e dativ (object indirect). Ils verbs che pretendan el romontsch in object direct ein quels che pretendan in accusativ el tudestg, verbs che pretendan in object indirect el romontsch ein quels che pretendan in dativ el tudestg. Dils verbs frequents ei sulettamein il verb gidar in'excepziun. Lez pretenda el romontsch in object direct, ferton ch'il verb helfen vegn suandaus d'in dativ el tudestg.
Jeu vesel mei.
Jeu vesel tei.
Jeu vesel el/ella.
Jeu vesel nus.
Jeu vesel vus.
Jeu vesel els/ellas.
Quei plai a mi.
Quei plai a ti.
Quei plai ad el/ella.
Quei plai a nus.
Quei plai a vus.
Quei plai ad els/ellas.
Sligiaziun model da copiar:
Fai in cumpliment a mi!
Embratscha mei!
Muossa a mi co ins fa ina roda!
Salida mei!
Dai in rispli a mi!
Porta mei si dies!
Raquenta ina sgnocca a mi!
Descriva mei cun treis adjectivs!
Gratulescha a mi sin natalezi!
Malegia mei vid la tabla!
Dai in bien cussegl a mi!
Lauda mei!
Tschenta ina damonda a mi!
Damonda mei co jeu hai num!
Declara a mi cu ins drova a mi e cu ins drova mei!
Gida mei da nuar mes calzers!
Mintga student survegn ina carta (model da copiar), nua ch'igl ei formulau ina construcziun en fuorma d'in camond. Ils students empleinan la largia culla dretga fuorma dil pronom persunal ell'emprema persuna (mei/a mi). Culla construcziun enta pugn va in student suenter l'auter tier in auter student e camonda a lez da far quei che stat silla carta. Lez exequescha il pensum e cuntinuescha cun sia carta, tochen che tut ils students han fatg lur pensum. La scolasta noda per ella, sche certas construcziuns ein buca formuladas correctamein e tematisescha quei culla classa suenter l'activitad.
Remarca:
Igl object direct stat per regla avon igl object indirect (ex.: Raquenta ina sgnocca a mi!).
Tgi enconuscha tei il meglier?
Tgei dat il pli fetg silla gnarva a ti?
Tgei maunca a ti cu ti vas sin viadi?
Tgei plai a ti vid in um/ina dunna?
Tgei ustria el Grischun han ei recumandau a ti?
Tgei musica ha accumpignau tei il davos onn?
Tgei ei il pli bi cumpliment ch’enzatgi ha fatg a ti?
Tgei persuna ha inspirau tei il pli fetg?
Tgei ella natira fascinescha tei di per di?
Tgei vegn aunc endamen a ti en connex cun il tema dalla natira?
Ils students empleinan las largias correctamein e dattan risposta ord atgna perspectiva. En in secund pass tschentan els las damondas a lur vischin/vischina e discuteschan las sligiaziuns cun lez/lezza.
Sco evaluaziun tschenta la scolasta a mintga student ina dallas damondas cul dretg pronom persunal, aschia ch'ils students san curreger – sche necessari – lur sligiaziun el cudisch da lavur. Il student rispunda e raquenta aschia ina cuort mument da sesez.
Varianta:
Ins sa era evaluar aschia che la scolasta damonda il student e lez dat risposta per il vischin/per la vischina. En quei cass sto lez numnadamein tener endamen tgei che siu partenari da lavur ha rispundiu e duvrar il pronom persunal ella tiarza persuna (el, ella/ad el, ad ella).
Ils students exponan lur texts sin lur pult, aschia che mintgin sa leger els. Silsuenter prendan els in rispli e fan il tur tras la stanza, legian ils texts dils constudents e nodan tier mintgin in commentari cul rispli el carnet (p.ex. Quei enconuschel jeu bein! Jeu hai era buc bugen, sch’enzatgi fema en mia vischinonza. Savesses ti inaga tarmetter a mi ina canzun da quei cantadur?).