WORK IN PROGRESS

Tgei ei cultura?

A

Erklärung

ls students miran la contribuziun da televisiun (2’55). En quella damondan studentas e students dalla scola d’art da Berna ils passants, tgei che cultura munti per lezs.

 

La scolasta sa rimnar las rispostas dil mindmap vid la tabla. Ils students empleinan il mindmap en lur cudisch da lavur cullas rispostas che constattan per els.

B

Erklärung

Ils students discuteschan las damondas el plenum, il mindmap vegn cumpletaus.

C

Sligaziun

litteratura = Séz ner (Arno Camenisch), Giacumbert Nau (Leo Tuor), Levzas petras (Gion Deplazes),  ... 

teater = Origen, tocs da teater dallas uniuns da teater en differentas vischnauncas romontschas (Siat, Cuschnaus, Breil, Sagogn, Mustér, Laax, ...) 

musica = cantauturs romontschs sco Alexi e Marcus, Mattiu Defuns, Giganto, Tumasch è, Pascal Gamboni, Ursina Giger, chors en Surselva (Cantus Firmus Surselva, Chor Surselva, Chor Ligia Grischa, chors mischedai), ... 

usits e tradiziuns = Schibettas, Chalandamarz, perdanonzas, cattar Biemaun, ... 

tratgas = maluns, capuns, bizochels, tuorta da nuschs, ... 

giugs = troccas 

lungatg = differents idioms, regiolects, nums, plaids regiunals (creflis, tustgets, mams) 

rituals da salidar = dar il maun, bien di/buna sera/buna notg, ... 

art = ovras d'Alois Carigiet, Matias Spescha, ... 

films = Levzas petras, Canzun alpina, L’ultim Rumantsch, Uorsin, ... 

baghetgs = Munt s. Gieri, terma da Val, carner a Vrin, Casa Fausta Capaul a Breil, caplutta da Sogn Benedetg, ... 

 

ulteriuras spartas pusseivlas: vestgius, valurs, normas, religiun, fiastas, principis d’educaziun, ... 

Erklärung

Ils students empleinan en gruppas da dus l'emprema colonna e cumpleteschan la tiarza colonna cun exempls da lur atgna cultura. Els dattan silsuenter colur allas treis spartas ch'interesseschan il pli fetg els.

 

Per far veseivels ils interess dils students sa la scolasta leger giu las differentas spartas ed ils students stattan mintgamai sin peis tier quellas treis ch'els han nudau sin lur fegl sco las pli interessantas.

 

El plenum vegnan silsuenter las suandontas damondas discutadas: 

•

Veis anflau exempels per mintga sparta culturala? Nua eis ei pli sempel, nua va ei pli vess?

•

Tgei spartas culturalas ein pli visiblas ch'autras? 

•

Co sedifferenziescha la cultura romontscha da voss’atgna?

•

E dat ei era differenzas culturalas denter las persunas dallas differentas culturas? Ein ils Romontschs auters che las persunas dalla Svizra tudestga, franzosa, taliana?

Sereferend silla davosa damonda fa la scolasta la punt alla proxima incarica culs suandonts plaids: «Nus vein ussa discutau davart culturas e lur differenzas e nus essan sedumandai, sch'ils Romontschs ein auters che persunas d'auters lungatgs. Lein ussa tedlar, tgei ch'ils Sursilvans din sur da sesezs.»

D

Sligaziun

Jeu sun in Sursilvan Acabellos

Vuls Ti saver pertgei ch'jeu sun pil pli da buna luna?

Vuls Ti saver pertgei ch'jeu stun giun plaun er sch'ei rampluna?

Vuls Ti saver pertgei ch'jeu hai bein stedi la pulenta,

da tedlar perderta schenta?

 

Vuls Ti saver pertgei ch'jeu hai bugen ligiongia nera

cun speras ina biera da Calanda si da Cuera?

E pertgei ch'jeu mon bugen tras cagliom ed er en draussas?

Vuls Ti propi saver caussas?

Quei ei bein logic e human!

Per dir clar: jeu sun in Sursilvan,

ualti suveran.

 

Vuls Ti saver pertgei ch'jeu hai bugen la veta pleinamein?

Vuls Ti saver pertgei ch'jeu gaudel la ramur dil Rein?

Vuls Ti saver pertgei ch'jeu sun in tip da pauc bahaultscha

e fetsch buca ellas caultschas?

 

Vuls Ti saver pertgei ch'jeu hai bia temperament da truscha

e beingleiti lu sissu cumparsa sc'ina brava cuscha?

Vuls Ti saver pertgei ch'jeu gaudel la democrazia

tut suenter mia via?

Quei ei bein logic e human!

Per dir clar: jeu sun in Sursilvan,

ualti suveran.

Per dir clar: jeu sun in Sursilvan,

en in zun bien stan.

 

Vuls Ti saver pertgei ch'jeu lasch encrescher suenter uras,

e lu vi jeu turnar a casa aunc a bunas uras?

Vuls Ti saver pertgei ch'jeu mirel mai la cuors'alpina

dapi ch'ils Austriacs e buc ils Svizzers fan la frina?

 

Quei ei bein logic e human!

Per dir clar: jeu sun in Sursilvan,

e quei fetg suveran.

Erklärung

Ils students teidlan la canzun ed empleinan las largias.

 

Els models da copiar sesanfla ina translaziun dall'entira canzun. La scolasta sa far attents ils students davart il sistem da translaziun ALAS (https://alas.liarumantscha.ch).

E

Erklärung

El plenum vegn il pensum evaluaus. Ils students numnan las caracteristicas dils Sursilvans e la scolasta noda quels vid la tabla. El plenum vegn discutau, sch'ei setracta mo da pregiudezis ni veramein da tratgs caracteristics dils Sursilvans. En quei connex savessen ins era tematisar pregiudezis ch'ei dat sur dils Sursilvans. 

 

Plinavon san ins tematisar las suandontas damondas:

• Ha ina persuna da lungatg tudestg ils medems attributs sco in Sursilvan?
• Tgei cultura svizra ei la pli semeglionta alla cultura romontscha ni alla tia?
• San ins esser in tipic Sursilvan era senza esser in Romontsch?
• En tgei grau semeglias ti ils Romontschs?
• Co savessen ins aunc sedefinir autruisa? 

Idea supplementara:

Ils students scrivan sezs in text cul tetel 'Jeu sun in Bernes/Gualser/dalla Bassa ...', tut tenor danunder ch'els derivan.

F

Erklärung

La scolasta reparta a mintga student ina part dil model. Ils students legian las damondas e secunvegnan en gruppa sin ina damonda supplementara, culla quala els cumpleteschan il model. Per exercitar l'intervista tschentan els las damondas al vischin/alla vischina ed emprovan da gest nudar las rispostas. Sco pensum da casa meinan els l'intervista cun in'ulteriura persuna (romontscha). Sch'ei vegn concediu, san els era registrar l'intervista sco audio. 

 

Per evaluar ils resultats dessegna la scolasta differentas bulschas vid la tabla. En quellas vegn mintgamai nudau ina sparta culturala che la glieud ha numnau ellas intervistas (p.ex. musica, lungatg, teater etc.). Tut quellas spartas vegnan rimnadas el plenum. Cura che tut las spartas ein veseivlas vid la tabla, noda mintgin quei ch'el ha intervegniu en sia intervista. Ils students fan quei sco suonda: Els miran cun agid da lur notizias e dalla registraziun, tgei ch'ei vegniu numnau e fan mintgamai in punct cun rida ellas bulschas corrispundentas. Dapli puncts ch'ina bulscha cuntegn, e pli savens che quella sparta vegn recepida sco part dalla cultura.  

 

En gruppas da dus vegnan lu las damondas el cudisch da lavur discutadas. 

 

Sco finiziun san ins tedlar ina ni l'autra intervista registrada el plenum. Las suandontas damondas accumpognan quella activitad: 

•

Con bein capis vus l'intervista?

•

Tgei passaschas ein buca bein capeivlas? Daco buc? 

•

Tgei ulteriura damonda fuss aunc sedada ord il discuors?

•

Fas ti bugen intervistas? Daco (buc)?

G

Erklärung

Ord ils cavazzins numnai sper las bulschas (exempels culturals dalla Romontschia) elegia mintga student in ch'el pren en mira da presentar als auters el plenum. Cunquei ch'ei vegn el decuors dil capetel aunc focussau sin la litteratura, la musica e las troccas, duein quels temas plitost buca vegnir eligi.

 

Mintga student s'occupescha ussa cun agid dall'incarica sil model cun siu scazi cultural e peina in minireferat che duei vegnir presentaus el plenum. Il student sa far quel cun agid d'ina cuorta presentaziun digitala, cun in placat, in audio, in video ni en ina moda e maniera ch'el definescha sez. Suenter il minireferat duei il student mussar siu scazi cultural alla gruppa, quei cun agid da maletgs, fotografias, audios, videos ni era cun prender cun el il scazi cultural (tom dil DRG, maluns, schibetta, maletg dad Alois Carigiet, fotografias da baghetgs, emissiun da televisiun, documentaziun dad RTR, canzun etc.). Sco finiziun dil minireferat dat il student in tip als auters en connex culla viseta dil scazi cultural (p.ex. El Museum Regiunal Surselva ha liug proximamein in'exposiziun davart quei artist. ni Jeu visitass il monument dall'Ogna la stad, cura ch'ei ha buc neiv. En vischinonza da quel ha ei ultra da quei ina plazza da giug per affons pigns.). La scolasta stat a disposiziun per sustegn e cussegls. Ils students prendan da casa, quei ch'els drovan per lur presentaziun.

H

Erklärung

Ils students presentan in suenter l'auter lur scazi cultural ed ils auters nodan las informaziuns leutier ella tabella. Silsuenter vegnan las damondas discutadas el plenum. Sco punt alla proxima incarica scriva la scolasta las suandontas construcziuns vid la tabla: Tgei culturas dil mund enconuschas ti fetg bein? Tgeinina fascinescha tei il pli fetg? Tgei ei tia contribuziun culturala per nies mund?

I

Sligaziun

Il pronom interrogativ tgeinin/tgeinina sa mo vegnir duvraus sco remplazzader, ferton ch'il pronom tgei ei invariabels e vegn tut tenor situaziun duvraus sco remplazzader ni accumpignader. Construcziuns cun tgeinin/tgeinina serefereschan adina sin in context gia menziunau. Ins sa gia da tgei ch'ei setracta ed ei dumandaus d'eleger ord duas ni pliras differentas variantas. 

 

Cumparegliaziun cun auters lungatgs:

tudestg: El tudestg drovan ins il pronom welche/welcher/welches che semida denton tenor numerus e genus; in equivalent al plaid tgeinin/tgeinina dat ei buc el tudestg, aschia ch'ins sto formular cun welche/welcher von diesen beiden.

 

engles: Egl engles dat ei era duas fuormas – what e which. Il which engles ei analogs als tgeinin/tgeinina el romontsch, el semida denton buca tenor numerus e genus.

 

talian: El talian drovan ins che e quale/quali sco pronoms interrogativs equivalent al romontsch tgei (Tgei cudisch legias ti?, Che libro legi? Quale libro stai legendo?) e tgeinin/tgeinina (Tgeinin prefereschas ti?, Quale macchina preferischi?); il davos sedrezza denton mo suenter il diember.

 

franzos: Il franzos enconuscha quel/quelle/quels/quellas sco pronom interrogativ per romontsch tgei (Tgei cudisch legias ti actualmein? Quel livre lis-tu actuellement?); per tgeinin/tgeinina drova il franzos il pronom lequel/laquelle/lesquels/lequellas (Tgeinins da quels cudischs plain a ti il meglier? Lesquels de ces lives préféres-tu?) che sedrezza medemamein tenor il diember ed il gener.

Erklärung

Ils students emprovan d'eruir en gruppas da dus, co ins drova correctamein ils pronoms interrogativs tgei e tgeinin/tgeinina. Sillas lingias formuleschan els la regla e fuorman dus ulteriurs exempels che suondan lur regla. Silsuenter legian els las informaziuns tier la tematica ella grammatica d'Arvaportas. El plenum vegnan ils resultats discutai.

J

Sligaziun

Tgi, Tgei, Tgeinina, Tgeinina, tgei, Tgi, tgeinina, Tgeinina, Tgei, Tgei, Tgei, Tgeinin/s 

Tgei canzun romontscha plai il meglier a ti?

Tgeinin/Tgeinins dils cudischs romontschs has ti gia legiu?

Tgi ei il pli interessant Romontsch/la pli interessanta Romontscha?

Tgei concert romontsch has ti gia visitau?

Tgeinina dallas cantaduras romontschas ha la pli biala vusch?

Ei dat pliras claustras el Grischun. Tgeinina plai il meglier a ti?

En tgei museum eis ti gia staus/stada?

Tgi ei il pli renomau architect grischun?

Ei dat la suppa da giutta ni la tuorta da nuschs sco specialitad grischuna tgeinina da quellas duas caussas has pli bugen?

Biaras canzuns sursilvanas ein popularas. Tgeinina ei la pli biala per tei?

Tgei vischnaunca romontscha ei culturalmein la pli reha?

Tgei emissiun romontscha has ti era gia viu?

Tgei stil da musica ei tiu preferiu? 

 

Exempels pusseivels:

Tgi: Tgi ha scret il cudisch Giacumbert Nau? 

Tgei: Tgei chor ha concert l’autra sonda? 

Tgeinin/Tgeinina: Las duas ovras dall'artista ein omisduas interessantas. Mo tgeinina manegias ti?  

Erklärung

Ils students fan gl’emprem ils pensums en lavur singula. Els empleinan las largias e controlleschan silsuenter cun agid dil vischin/dalla vischina la correctadad. Silsuenter vegn discutau davart il cuntegn dallas damondas ed ils students han la caschun da raquintar da lur preferientschas ed experienzas.

K

Sligaziun

1.

Tgei cantautura romontscha deriva da Rueun? Corin Curschellas

2.

Tgi ha creau las illustraziuns per il cudisch d'affons Ursin? Alois Carigiet

3.

Tgei renomau baghetg en Surselva ha igl architect Peter Zumthor erigiu? terma a Val

4.

En tgei vischnaunca anflan ins il curtgin renomau sut igl ischi, nua che las Treis Ligias ein vegnidas fundadas?Trun

5.

Maluns e capuns ein tratgas sursilvanas. Tgeinina da quellas duas tratgas cuntegn ovs? capuns

6.

Schibettas ni patlaunas? Tgeinina da quellas duas caussas ei da lenn? schibettas

7.

Tgei regiolect discuoran las persunas che stattan a Sedrun? tuatschin

8.

Tgi ha fundau la claustra da Mustér? sogn Sigisbert e sogn Placi

9.

Tgei ei ina perdanonza? fiasta dil vitg tenor il di ch'ina baselgia ei vegnida inaugurada

10.

Tgi ei Bruno Cathomas? actur da teater e film

 

Erklärung

Ils students empleinan las damondas cun ils dretgs pronoms interrogativs ed emprovan da dar risposta allas damondas. El plenum vegnan las rispostas controlladas ed ils students san sinquei leger l’evaluaziun davart lur savida da cultura romontscha. 

 

Sco finiziun sa la scolasta preleger entginas pretensiuns davart la cultura en general ed ils students stattan sin peis, sch'els ein d'accord cun quella pretensiun.

•

Il stadi dat ora memia paucs daners per la promoziun dalla cultura.

•

Minoritads sco la Romontschia drovan in sustegn special.

•

Giuvenils s'interesseschan buca per la cultura.

•

La promoziun dalla cultura ei pli impurtonta che la promoziun dil sport.

•

En scola duess ei dar in rom mo per la cultura.

•

Ins stuess era tgirar pli cunscientamein culturas jastras.

•

La cultura contemporana ei pli interessanta che la cultura tradiziunala.

•

Els marcaus san ins profitar meglier dalla purschida culturala che silla tiara.

•

Artists renomai survegnan memia bia sustegn, ins stuess promover cunzun talents giuvens.

•

La cultura colligia las regiuns linguisticas dalla Svizra.

•

Senza cultura piarda ina tiara sia identitad.

Sch'igl ei giavischau, sa vegnir menau ina discussiun davart la promoziun da cultura en general.

L

Erklärung

Avon ch'entscheiver culla lavur da creaziun, rimnan ils students el plenum vid la tabla ils plaids ch'ins sa duvrar el romontsch per formular damondas. Ei setracta cheu dils pronoms interrogativs enconuschents (tgei, tgi, tgeinin/a/s), mo dasperas existan era aunc auters (sco co, cura, nua, pertgei, daco, con/s, conta/s eav.) che vegnan era nudai vid la tabla sco agid per concepir las damondas dall’incarica. Mintga student formulescha sinaquei treis damondas davart la savida culturala digl entir mund. La tabella dil model preveda ch’ils students nodien davostier era las rispostas allas damondas.

 

La scolasta rimna silsuenter ils cedels cullas damondas ch'ils students han formulau, fa las correcturas formalas ed integrescha las damondas (cumpletond cun atgnas, sch’ella vul) en in format da quiz digital. Cheu seporscha oravontut la fuorma da quiz kahoot che selai crear cun il program www.kahoot.com (ch’ei gratuits ella versiun da basa). All’entschatta dalla proxima lecziun sa la scolasta far il quiz culs students (els san separticipar cun agid da lur telefonins) e remunerar il victur/la victura cun in schenghetg cultural (idea: ina pintga tuorta da nuschs). 

Damondas supplementaras pusseivlas:

-

Danunder deriva il tango originalmein? (Argentina)

-

Tgei lungatg vegn cunzun discurrius en Brasilia? (portughes)

-

En tgei tiara portan era ils umens ina sort rassa? (Scozia) 

-

Tgei tiara ei enconuschenta per ses origamis? (Japan)

-

Da tgei tiara deriva la pizza? (Italia)

-

Co senumna la religiun che influenzescha la cultura dalla Tailanda? (budissem)

-

Nua vivan ils Maoris? (Nova Zelanda)

-

Tgei tratga spagnola cuntegn ris, safrauna e fretgs da mar? (paella)

-

Co senumna l’industria da film dall'India? (Bollywood)

M

Sligaziun

Remarca:

Grammaticalmein dat ei era aunc autras sligiaziuns ch'ein pusseivlas, ellas ein dil cuntegn enneu denton buca fetg probablas. 

 

Tgei sparta culturala dil romontsch plai il meglier a ti?

Cu/Nua has ti gudiu la davosa ga in'ovra romontscha?

Tgi ei per tei la persunalitad romontscha la pli interessanta?

Tgei valurs has ti?

Cun tgi fagesses ti bugen in'intervista?

Da tgei contribuziun da radio ni televisiun sas ti aunc seregurdar?

Tgi/Co ei tiu meglier amitg/tia megliera amitga?

Tgei ei stau tiu pli bi viadi?

Nua/Co passentas ti tias vacanzas?

Tgei tratgan ils biars da tei ch'ei denton buc ver?

A tgi telefoneschas ti il pli savens?

Tgi enconuscha il meglier tei?

Da tgei has ti tema?

Cu vas ti per regla a letg la sera?

Tgi ei il pli bi um/la pli biala dunna sin quei mund?

Cons onns stas ti gia en tiu domicil?

Tgei vitg ei il pli bi dalla Svizra?

Nua sesentas ti da casa?

Tgei acceptasses ti mai?

Tgei/Tgi prendesses ti cun tei sin in’insla lontana?

Co/Nua vesas ti tiu futur?

Cu has ti natalezi?

Daco/Cu/Nua emprendas ti romontsch?

Cu/Daco/Nua eis ti ventireivels/ventireivla?

Co descrivesses ti tetez/tetezza?

Tgei lungatgs sas ti tut?

Da tgei has ti marveglias?

Tgei film plai il meglier a ti?

Daco has ti bugen tia professiun?

Cu/Nua has ti la davosa ga empriu zatgei niev?

Erklärung

La scolasta copiescha mintgamai in model per mintga gruppa e taglia ora las cartas. Ils students san luvrar en gruppas da 2-4 persunas. Els mettan las cartas cul tgau engiu sin meisa. In student tila ina carta, empleina la damonda cul dretg plaid da damonda e tschenta la damonda ad in auter en gruppa. Lez dat risposta e raquenta entras quei zatgei persunal dad el. La gruppa controllescha l'elecziun dil plaid da damonda, curregia, sch'ei fa da basegns e reagescha adequatamein silla risposta alla damonda (eventualmein cun dumandar suenter). Sinquei tila in auter ina carta e fa il medem. L'activitad cuntinuescha, tochen che tut las damondas ein vegnidas tschentadas.

 

Per finir formulescha mintga student treis ulteriuras damondas e tschenta quellas cun caschun a lur constudents.