WORK IN PROGRESS

Da cudischs e classichers ...

A

Sligaziun

Ursin (per tudestg 'Schellenursli') da Selina Chönz ed Alois Carigiet

Erklärung

Senza ch'ils students arvien il cudisch, tschenta la scolasta la suandonta damonda: «Tgeinin ei il cudisch romontsch il pli renomau ed enconuschent?»

 

Sch'ils students anflan buca la risposta, lai la scolasta eruir ella cun agid dil legn da clic (cu fa ei 'clic' tier ils students?), ina fuorma da legn che dat informaziuns adina pli precisas davart il cudisch tschercau. La scolasta legia mintgamai ina construcziun ed ils students han suenter mintga construcziun la pusseivladad da lignar, tgei ch'ei savess esser. Las construcziuns ein ordinadas aschia ch’ei vegn adina pli clar da tgei cudisch ch'ei setracta. Las construcziuns pil legn da clic ein las suandontas: 

1.

Il cudisch ei vegnius screts d'ina dunna.
2.

Il cudisch ei vegnius screts ell'Engiadina. 
3.

Il cudisch ei vegnius publicaus l'emprema ga cuort suenter la Secunda Uiara mundiala.
4.

Oriundamein ei il cudisch vegnius screts en puter. 
5.

Il cudisch ei vegnius translataus en differents lungatgs. 
6.

Il cudisch cuntegn era maletgs.
7.

Igl illustratur dil cudisch ei fetg enconuschents e deriva dalla Surselva.
8.

Ei setracta d'in cudisch d’affons.
9.

Il cudisch tematisescha igl usit dil Chalandamarz.
10.

Ei dat era auters cudischs en quella retscha, in senumna per exempel 'Flurina'.
11.

Il protagonist dil cudisch senumna sco igl uors ed ei il frar da Flurina.

La sligiaziun ei secapescha Ursin ('Schellenursli'), scret da Selina Chönz ed illustrau dad Alois Carigiet. 

 

Per approfundar e dar in'envesta a quels ch'enconuschan buca l'ovra, sa vegnir mirau in extract dil film 'Uorsin Superstar' sut il suandont link: 

https://www.rtr.ch/play/tv/cuntrasts/video/uorsin-superstar-inistorgia-da-success-schellenursli-superstar-eine-erfolgsgeschichte?urn=urn:rtr:video:f3b4371c-d8d2-42ed-93f9-6d1605a5e099 

 

Il cudisch dat ei era sco film tudestg, il trailer tier quei film ei accessibels sut il suandont link: 

https://www.youtube.com/watch?v=hL4N0F6u7GA 

 

Pusseivel eis ei era da tedlar in extract ord l'emissiun Marella digl onn 2020 ch'ei vegnida producida 75 onns suenter l'emprema ediziun dil cudisch:

https://www.rtr.ch/cultura/75-onns-uorsin-in-istorgia-da-success-mundial

B

Sligaziun

•

Ursin ha survegniu mo ina bransina, perquei ch’el ei in dils buobs pigns. Ils buobs gronds han saviu eleger las stgellas sco emprems.
•

Ses amitgs han ris ora el. 
•

Ursin ha raquintau a negin da ses plans. Forsa ha el buca patertgau vidlunder, denton saveva ei era esser ch’el ha buca vuliu ch’enzatgi freini el. 

Erklärung

El plenum vegn raquintau cronologicamein la historia d'Ursin. La scolasta ha priu cun ella in pign scalin e di l'emprema construcziun (p.ex.: Il protagonist dalla historia ei in buob da circa 8 onns che viva ell'Engiadina.). Sinquei dat ella vinavon il scalin ad in student che cuntinuescha culla proxima construcziun. Il scalin fa aschia il tur tras la gruppa, tochen che la historia d’Ursin ei recapitulada. La scolasta noda vid la tabla ils plaids ch'ein buc aunc enconuschents (sco p.ex. la stgella, il quitau, il til, la curascha). El cass che la scolasta ha avon maun il cudisch, sa ella mintgamai mussar l'illustraziun tier las construcziuns dils students, era sco agid e visualisaziun.

C

Sligaziun

•

Sin miu maletg preferiu dorma Ursin ella tegia, il tgau silla plumpa gronda.
•

Pli tard hai jeu lu udiu che quei seigi in paun cun ina ruosna enamiez, per ch'ins sappi pender el vid la preit pervia dallas miurs.
•

Maurus, il herox dalla historia, va mintga damaun ad alp cullas cauras da siu vitg.
•

Vida quei maletg seregordel jeu specialmein bein.

Erklärung

Ils students legian ils texts tudestgs e dattan risposta alla damonda. El plenum vegn la translaziun currigida e discutada. Las suandontas damondas accumpognan l’evaluaziun:

•

Co eis ei stau per vus da translatar las construcziuns el romontsch? Tgei ei ina sfida, tgei pli sempel?
•

Tgei cudisch d’affons era pli baul vies preferiu? Pertgei gest quel?
•

Tgei cudischs ein vegni menziunai dallas persunas che vus veis dumandau? En tgei lungatg ein lezs screts?
•

Tgei cudischs romontschs enconuscheis vus?

Idea:

Schar prender ils students cun els ella lecziun in pèr cudischs romontschs ch’els han a casa.

D

Erklärung

Pensum D san ins far sco pensum da casa.

E

Sligaziun

•

plaid-clav: DIS DA LITTERATURA – l’occurrenza annuala dall'Uniun per la Litteratura Rumantscha che preveda ina sentupada da Romontschas e Romontschs da tut ils idioms, nua ch'ei vegn presentau e discutau da litteratura en tuts geners
•

Tematicas che cumparan fetg savens ella litteratura classica romontsch ein las suandontas: la veta d'in pur si d'alp ni el mintgadi, religiun, mort e cuolpa, el temps modern era poesias davart experientschas persunalas, giuvenils, la veta dil mintgadi. 
•

La litteratura romontscha dil 20/21avel tschentaner vegn dominada da texts epics sco romans e raquens. Singuls auturs e singulas auturas scrivan denton era poesias. Igl onn 2026 ha Asa Hendry gudignau il Premi svizzer da litteratura cun il toc da teater Archiv.
bustab/text autur/autura/tetel dil cudisch/onn

 D

in monolog d'in giuven um che raquenta dil quescher e dils traumas da siu bab el mund muntagnard dil Grischun

Asa Hendry

Archiv, 2025

 I

in roman davart il pastur Giacumbert Nau che viva si d'alp e lai prender part nus da sia veta da mintgadi e ses patratgs

Leo Tuor

Giacumbert Nau, 1988

 S

la publicaziun a caschun da siu 100avel di d'anniversari che cuntegn sias pli impurtontas ovras, denter quellas era poesias sco La sera sper il lag

Flurin Camathias

Ovras, 1971

 D

in rapport litterar che s'occupescha da cuolpa, violenza, dil nausch e dalla psica humana

Vic Hendry

Discuors cugl assassin, 1975

 A

historias cuortas che han rut tabus davart il protagonist Gion Barlac che lai prender part tgei ch'influenzescha sia veta e sia moda da patertgar

Theo Candinas

Las historias da Gion Barlac, 1975

 L

ina rimnada da historias davart giuvenils ch'ein confruntai cull'emprem'amur, cun desideris, viver el Grischun e conflicts da famiglia

Silvio Camenisch

Smaledetta primavera, 1986

 I

in raquent davart la veta ed il conflict denter igl individi ed il collectiv denter cuolpa ed isolaziun

Flurin Darms

En la davosa casa, 1985

 T

historias divertentas davart il mintgadi d'ina mumma e dunna da casa, screttas en rumantsch grischun ord vesta dil pseudonim Ludmilla Cahenzli

Claudia Cadruvi

Da la vita da Ludmilla Cahenzli, 2012

 T

igl emprem roman en rumantsch grischun cun tef erotic-ironic d'ina dunna sursilvana che banduna sia patria e vegn els mauns dalla FBI

Flurin Spescha

Fieu e flomma, 1993

 E

in raquent satiric che descriva ord vesta dil giuvenotter Gioder ed a moda divertenta la veta purila dil 19avel tschentaner

Giacun Hasper Muoth

Il Gioder, 1886

 R

in roman d'aventuras e svilup che gioga a Crestaulta els cuolms grischuns duront il temps da crap e bronz

Toni Halter

Culan da Crestaulta, 1955

 A

na rimnada da poesias davart regurdientschas, experientschas persunalas ed observaziuns d’ina dunna grischuna dil 20avel tschentaner 

Tresa Rüthers-Seeli

Jeu sai e sai da nuot, 2003

 T

in giuven raquenta davart sia veta sco signun e pastur duront ina stad sin in’alp al pei dil Péz Sezner

Arno Camenisch

Sez Ner, 2009

 U

in roman davart duas dunnas denter amicezia e cuolpa

Leontina Lergier-Caviezel

Nus duas, 2011

 R

ina novella plein emoziuns, pregiudezis e rivalitad davart in pur che va cun siu fegl ed ina giuvna dil vitg si d'alp per cavar ragischs d’ansauna

Gion Deplazes

Levzas petras, 1961

 A

notizias autobiograficas d'in spiritual davart damondas universalas en connex cun veta, mort e responsabladad

Ursicin G. G. Derungs

La petta de spigias, 1998

Erklärung

La scolasta engrondescha ils models da copiar sin A3 e taglia mintgamai ora la descripziun cul bustab corrispundent. Quellas descripziuns vegnan taccadas vid las preits dalla stanza (en successiun arbitraria). Ils students prendan ussa lur carnets e van alla tscherca dallas descripziuns per lur ovras ed empleinan l’emprema colonna dalla tabella cul bustab corrispundent. Sch'els han attribuiu a moda correcta, semuossa da surengiu l'expressiun DIS DA LITTERATURA.  

 

El plenum vegnan las damondas discutadas. 

 

Ideas:

La scolasta pren cun ella ils cudischs, silmeins entgins da quels ch’ella sa era cumpletar aunc cun auters. Las suandontas incaricas san vegnir fatgas culs cudischs: 

1.

Ils students fan uorden culs cudischs e gruppeschan els tenor differentas categorias. Per exempel sa la scolasta dir da far gruppas tenor tematicas dil cuntegn ni cul gener da text (romans, poesias, teaters, historias cuortas etc.). Ils students san era sezs definir in agen uorden.
2.

Era pusseivel eis ei da metter ils cudischs en ina successiun p.ex. tenor igl onn ch'els ein cumpari, tenor l'attractivitad dil cudisch ni dalla cuviarta, tenor la lunghezia dil text eav. 
3.

In'autra idea eis ei da far in domino da cudischs, nua ch'in cudisch vegn plazzaus giun plaun. In auter cudisch sto ussa vegnir mess sper quei cudisch cun numnar ina communabladad dils dus cudischs. Quei cuntinuescha entochen che tut ils cudischs ein plazzai sco in domino giun plaun. 
4.

Era il casting da cudischs ei ina varianta co cuntinuar culla selecziun da cudischs. Ils students elegian da tschun cudischs pusseivels quel ch’els vulan leger en classa. La scolasta di il tetel dils cudischs (senza mussar il cudisch) ed ils students strehan in dalla gliesta. Ella secunda runda vegn mussau la cuviarta ed ils students strehan il proxim dalla gliesta. Ella tiarza runda vegn prelegiu ils texts da cuviarta ed ella quarta runda in extract ord il cudisch, aschia che mo in cudisch resta anavos. 

F

Erklärung

La scolasta copiescha il model da copiar sin A3 e mintga student survegn in umet. Ils umets vegnan plazzai sil camp da partenza. Tut tenor diember da classa (sch'igl ei dapli che tschun students) san ils students era dar en gruppas da dus e mintgamai secussegliar davart la sligiaziun. Cunquei che savens pliras rispostas ein correctas, eis ei bein pusseivel da recaltgar puncts, era sch'ins enconuscha buca l'entira litteratura mundiala. La scolasta prelegia ussa mintgamai ina damonda da quiz ed ils students ston sedecider per ina risposta correcta ch'els muossan cun agid da lur detta. Las rispostas che stattan a disposiziun dad 1-5 sa la scolasta tut tenor pusseivladad projectar ni metter a disposiziun sco fegl, ellas ein accessiblas sil model da copiar. Sche la risposta ei correcta, astgan els s’avanzar silla tabla da giug per in scalem respectivamein per in cudisch. Gudignau ha(n) quel(s) che ha(n) sco emprem(s) contonschiu la finamira.

 

Idea supplementara:

La scolasta sa supplicar mintga student da formular sez ina ni pliras damondas davart litteratura mundiala cun mintgamai tschun pusseivladads d'elecziun. Ella sa rimnar las damondas e crear cun quellas in kahoot (www.kahoot.com) ch'ins sa silsuenter dar en classa. 

G

Sligaziun

-

Arno Camenisch scriva texts romontschs e tudestgs (=activ). Texts romontschs e tudestgs vegnan screts dad Arno Camenisch (=passiv).
-

Per accentuar che Arno Camenisch scriva en romontsch e tudestg, eis ei meglier da duvrar la fuorma activa. Sch'ins less accentuar ch'ei detti auturs ed auturas che scrivan ton romontsch sco tudestg, san ins duvrar la fuorma passiva.
-

Ins sa mo metter construcziuns el passiv che cuntegnan in object direct (quei che fuss analogamein el tudestg in Akkusativobjekt).
-

Igl object direct daventa ella construcziun passiva il subject. Ferton ch'il subject ella construcziun activa daventa in object preposiziunal ni ch'ins sa era schar naven el.
-

En auters lungatgs (talian, franzos, engles, tudestg) ei la formaziun da construcziuns activas e passivas fetg semeglionta. La fuorma activa accentuescha la persuna ch'ei activa, il passiv metta igl object ni la caussa el center. La gronda differenza semuossa el diever dil verb gidonter. Ferton ch'ei vegn duvrau el romontsch ed el tudestg il verb vegnir sco verb gidonter, drovan igl engles, il franzos ed il talian il verb gidonter esser. La formaziun dil passiv ei pia el romontsch e tudestg fetg semeglionta, dano ch'ils particips perfect vegnan – cuntrari al tudestg – el romontsch accordai tenor genur e numerus.

Erklärung

La scolasta noda las duas construcziuns egl activ e passiv vid la tabla e lai s'occupar ils students cullas damondas en gruppas da dus. Silsuenter vegnan las sligiaziuns discutadas e la scolasta sa mussar che il subject ed igl object midan il plaz el passiv, aschia ch'ei semuossa ina crusch (mira era la grammatica). Quei duei esser in agid per ils students da sligiar ils pensums a scret.

H

Sligaziun

Digl activ el passiv:

Il purtret vegn malegiaus digl artist.

La himna svizra vegn cantada dalla cantadura.

Igl orchester vegn instruius dalla dirigenta.

La tratga principala vegn cuschinada dil schef.

In album ei vegnius registraus dalla gruppa.

Era tudestg vegn tschintschau dils Romontschs.

Il giug ei vegnius gudignaus da mei.

 

Dil passiv egl activ:

Il president da vischnaunca moderescha la sera.

Il public lauda l’exposiziun.

Biars Romontschs legian La Quotidiana.

Ils mats portan las bandieras.

Ins ha colurau las preits cun blau.

Ins ha cuschinau ils capuns cun carezia.

Fadrina Hofmann ha scret il text Jeu sun in junkie.

Erklärung

Ils students fan ils pensums en lavur singula. Per la davosa part collaboreschan ils students cun lur vischin/vischinas.

 

La davosa construcziun dil secund pensum (Il text Jeu sun in junkie ei vegnius screts da Fadrina Hofmann.) fa la punt alla proxima incarica.

I

Sligaziun

construcziuns correct falliu

La raquintadra ha veramein passentau in'jamna a Napoli.

   x

La raquintadra cuora maratons.

   x

La raquintadra ha gest finiu da leger in cudisch.

 x  

La raquintadra ei carschida si a Scuol.

 x  

La raquintadra legeva pli baul bugen Harry Potter.

   x

Duas amitgas dalla raquintadra habiteschan a Napoli ell'Italia.

   x

La raquintadra pren drogas.

   x

In junkie ei enzatgi ch'ei dependents d'enzatgei.

 x  
•

Ils suandonts cudischs ha la raquintadra legiu en sia affonza: Wir Kinder aus Bullerbü, Der rote Seidenschal. 
•

Ella di che sia droga seigien bustabs, construcziuns, historias. E ch'ella spetgi gia la damaun sil mument che ella sappi puspei arver il cudisch e leger vinavon. Ella hagi rins sut ils egls suenter liungas notgs da maratons litterars. Ella siemia dallas figuras e s'identifichescha cullas protagonistas els cudischs.
•

avantatgs: ins sa viver e s'approfunar en in auter mund ed empren aschia d'enconuscher auters loghens ed autras tiaras; ins sa s'identificar cun autras persunas e scuvierer ils patratgs e sentiments d'enzatgi auter

disavantatgs: ins dorma memia pauc; ins fa buca quei ch'ins stuess; ins sa buca seconcentrar sils pensums dil mintgadi

Erklärung

Avon che tedlar il text di la scolasta dus plaids davart l'autura dil text (Fadrina Hofmann ei schurnalista e viva cun sia famiglia ell'Engiadina) e sclarescha culs students la muntada dil plaid junkie.

J

Erklärung

Ils students dattan risposta allas damondas e sedecidan – per la proxima incarica – per il cudisch che ha plaschiu il meglier ad els.

 

Las rispostas vegnan discutadas el plenum. En connex cul pensum J san ins schar scriver ils students lur propostas sin cedels per taccar ils tips da schenghetgs vid la preit ed aschia survegnir ideas per atgnas caschuns.

K

Erklärung

Ils students s'entaupan en pèrs per mintgamai duas minutas. Mintgin presenta lu cuortamein siu cudisch preferiu e di, pertgei ch'el cusseglia era da leger quel. Suenter la sentupada va mintga student ad encurir in'autra persuna, culla quala el ha aunc buca giu endamen. Els pèrs vegn puspei empruau da perschuader l'auter dil cudisch preferiu. Quei serepeta tochen che tut ils students han giu ina sentupada cun tut ils auters. Per finir nodan ils students il tip da cudisch che ha perschuadiu il pli fetg els, din pertgei e miran co els san empristar ni cumprar il cudisch per l’atgna lectura. 

 

Idea supplementara: il brat da cudischs:

Mintga student pren cun el in cudisch che plai ad el e ch'el ei promts da regalar vinavon. El plenum vegn mintga cudisch presentaus cuortamein e plazzaus enamiez sin ina meisa. La scolasta tila ord in satget cun tut ils nums dils students in cedel suenter l'auter ed ils pertuccai astgan sinquei eleger in cudisch. Il davos sto lu semplamein prender quel che resta (nun che la scolasta cumpleteschi la schelta cun in ni plirs ulteriurs cudischs).

L

Sligaziun

biblioteca

Erklärung

La scolasta prelegia il legn da clic ed ils students stattan sin peis, cura ch’els quentan da saver la sligiaziun. Las suandontas damondas vegnan discutadas: 

•

Tgei cudisch has ti empristau sco davos?
•

Tgei relaziun has ti cun bibliotecas?
•

Tgei ei tipic per quels legns da clic?
•

Co ston ins proceder, sch’ins less sez crear in legn da clic?

La scolasta reparta a mintga student in plaid, per il qual ils students formuleschan in legn da clic en diesch construcziuns. En in secund pass ni sch'els prefereschan, san els era eleger sezs in'expressiun. La scolasta stat a disposiziun per damondas e sustegn e curregia ils legns, avon ch'els vegnan screts da schuber.

 

Sco evaluaziun san ils students registrar ni preleger lur legn da clic e schar lignar ils constudents la sligiaziun. 

 

Idea da finiziun: viseta en biblioteca:

La scolasta organisescha ina viseta dalla biblioteca locala, nua ch'ils students san fuffergnar el sortiment e tut tenor pusseivladad empristar ina ni l'autra ovra. Pusseivel eis ei era da tschentar entginas damondas al bibliotecar/alla bibliotecara ni da far activitads sco il domino da cudischs, ina cadeina da leger ni il casting da cudischs avon liug.